İslam düşüncəsində insanın sağlamlığı yalnız bədənlə məhdudlaşmır. Qurani-Kərim və hədislərdə insanın mənəvi, psixoloji və fiziki sağlamlığının bir-biri ilə sıx əlaqədə olduğu vurğulanır. Bu mövzunu sistemli şəkildə araşdıran klassik alimlərdən biri də XIV əsrin görkəmli islam alimi İbn əl-Qeyyim əl-Cövziyyə (1292–1350) olmuşdur.

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı silsiləsindən növbəti yazını təqdim edir.

Alimin "Əd-Da vəd-Dəva" (الداء والدواء) və ya digər adı ilə "Əl-Cəvab əl-Kafi limən səələ ənid-Dəva əş-Şafi" əsəri insanın mənəvi xəstəliklərini, onların səbəblərini və müalicə yollarını izah edən ən məşhur islam etikası kitablarından biridir.

Əsərdə müəllif günahların yalnız axirət baxımından deyil, həm də insanın psixoloji vəziyyəti, daxili rahatlığı və mənəvi sabitliyi üzərində mənfi təsirlərini geniş şəkildə izah edir. Bununla yanaşı, müasir psixologiya da günahkarlıq hissi, vicdan əzabı, xroniki stress və mənəvi boşluğun insan sağlamlığına təsirini müxtəlif tədqiqatlarla təsdiqləyir.

İbn əl-Qeyyim insanın əsl xəstəliyinin çox vaxt bədəndə deyil, qəlbdə başladığını qeyd edir. O yazır ki, qəlbin xəstəlikləri zaman keçdikcə insanın düşüncəsinə, davranışına və psixoloji vəziyyətinə təsir göstərir.

Müəllifə görə günah qəlbi zəiflədir, vicdan rahatlığını pozur, daxili sıxıntı yaradır, narahatlıq və qorxunu artırır, insanın Allaha olan yaxınlığını zəiflədir.

Onun fikrincə, insan zahirən rahat görünsə belə, daxilində davamlı narahatlıq yaşaya bilər.

Əsərdə qeyd olunur: "Günahın ən böyük cəzalarından biri qəlbin sıxılması, ruhun daralması və insanın öz daxilində rahatlıq tapa bilməməsidir."

Bu fikir kitab boyunca müxtəlif ayə və hədislərlə əsaslandırılır.

İbn əl-Qeyyim bildirir ki, insan fitrətən yaxşılığa meylli yaradılmışdır. Günah bu fitrətə zidd olduğundan daxildə ziddiyyət yaradır.

Müəllif bu vəziyyəti vicdan narahatlığı, peşmançılıq, daxili qorxu, ümidin azalması, mənəvi boşluq və həyat eşqinin zəifləməsi kimi mərhələlərlə izah edir. Onun fikrincə, tövbə edilmədikdə bu hallar zamanla insanın xarakterinə də təsir göstərir.

Əsərin əsas mövzularından biri də qəlbin sərtləşməsidir.

İbn əl-Qeyyim yazır ki, davamlı günah mərhəmət hissini azaldır, insanın həqiqəti qəbul etməsini çətinləşdirir, ibadətdən zövq almağı azaldır və daxili rahatlığı aradan qaldırır.

Bu vəziyyət Qurani-Kərimdə də müxtəlif ayələrdə təsvir edilir. Qurani-Kərim, Bəqərə surəsi, 10-cu ayədə belə buyrulur: "Onların qəlblərində xəstəlik vardır. Allah da onların xəstəliyini artırmışdır."

Bu ayə klassik təfsirlərdə mənəvi xəstəliklərin simvolik ifadəsi kimi izah edilir.

İbn əl-Qeyyim bildirir ki, insanın həqiqi rahatlığı yalnız maddi imkanlarla əldə olunmur.

Bildiri ki, haram qazanc, zülm, yalan, xəyanət və haqsızlıq qısa müddətli mənfəət versə də, uzunmüddətli daxili rahatlığı əlindən alır.

Müəllif yazır: "Allaha itaətdə elə bir sevinc vardır ki, onu dadmayan insan dünyanın ən böyük nemətlərinə sahib olsa belə həqiqi rahatlığı tapa bilməz."

İbn əl-Qeyyim tövbəni yalnız dini vəzifə deyil, həm də mənəvi müalicə hesab edir. Onun fikrincə tövbə vicdan yükünü azaldır, ümidi bərpa edir, daxili gərginliyi azaldır, insanın özünə hörmətini qaytarır, həyatın mənasını yenidən formalaşdırır.

Bu yanaşma müasir psixoterapiyada qəbul edilən özünü bağışlama (self-forgiveness), peşmançılığın konstruktiv şəkildə işlənməsi və dəyərlərə əsaslanan həyat prinsipləri ilə müəyyən oxşarlıqlar göstərir.

Müasir psixologiya dini terminologiyadan istifadə etməsə də, vicdan əzabı, günahkarlıq hissi və xroniki stressin psixi sağlamlığa təsirini təsdiqləyən çoxsaylı tədqiqatlar mövcuddur.

Araşdırmalar göstərir ki, uzunmüddətli günahkarlıq hissi depressiya riskini artıra, davamlı stress kortizol səviyyəsini yüksəldə, eləcə də mənəvi dəyərlərlə ziddiyyət təşkil edən davranışlar psixoloji gərginlik yarada bilər. Eyni zamanda bağışlanma və mənəvi dəstək də emosional rifahın yaxşılaşmasına kömək edir.

Bununla yanaşı, müasir elm günah anlayışını dini hökm kimi deyil, fərdin mənəvi dəyərləri ilə davranışları arasındakı uyğunsuzluğun yarada biləcəyi psixoloji vəziyyət kimi qiymətləndirir.

İbn əl-Qeyyim əl-Cövziyyənin "Əd-Da vəd-Dəva" əsəri islam mənəviyyatında qəlbin xəstəliklərini sistemli şəkildə izah edən ən mühüm klassik mənbələrdən biridir. Müəllif insanın daxili rahatlığının yalnız maddi rifahla deyil, mənəvi saflıq, vicdan rahatlığı və Allaha yaxınlıqla bağlı olduğunu vurğulayır. Onun günah, tövbə və ruhun sağlamlığı haqqında fikirləri bu gün də etik, psixoloji və mənəvi baxımdan aktual olaraq qalır.

Bununla belə, qeyd etmək vacibdir ki, klinik depressiya, təşviş pozuntuları və digər psixi xəstəliklər çoxamilli tibbi vəziyyətlərdir. Onların yaranmasını yalnız mənəvi səbəblərlə izah etmək düzgün deyil. Belə hallarda peşəkar psixoloq və ya psixiatr yardımı əsas müalicə üsulu hesab olunur, dini və mənəvi dəstək isə bir çox insanlar üçün əlavə psixososial resurs rolunu oynaya bilər.

İstinad edilmiş ədəbiyyat:

İbn əl-Qeyyim əl-Cövziyyə. Al-Jawab al-Kafi liman sa'ala 'an al-Dawa' al-Shafi (المعروف بـ "الداء والدواء"). Dar Ibn al-Jawzi, Riyad. (Ərəb dilində orijinal nəşrlər və müxtəlif akademik tərcümələr).
Qurani-Kərim.
Sahih al-Bukhari.
Sahih Muslim.
American Psychological Association (APA). Stress Effects on the Body.
Worthington, E. L. (2006). Forgiveness and Reconciliation: Theory and Application. Routledge.
Koenig, H. G., King, D., & Carson, V. B. (2012). Handbook of Religion and Health. Oxford University Press.
Pargament, K. I. (2011). Spiritually Integrated Psychotherapy. Guilford Press.
World Health Organization (WHO). Mental Health: Strengthening Our Response.