Mövcud Quranın düzgün dərk edilməsi ayələrin mətnini oxumaqla deyil, yalnız onların ilahi nazilolma ardıcıllığını nəzərə almaqla mümkündür. Çünki ilahi nazilolma ardıcıllığı sadəcə tarixi ardıcıllıq deyil, Quranın daxili məntiqini, fikir inkişafını və təlim sistemini təşkil edən ilahi nizamdır.

 

Azmedinfo.az ruh və təfəkkür sağlamlığı, "Qurani maariflənmə" silsiləsindən Kamiloğlunun məqaləsini təqdim edir.

 

Bu nizam pozulduqda ayələrin yalnız yerləşmə yeri dəyişmir. Ayələr öz təbii kontekstindən ayrılır, səbəb–nəticə əlaqələri qırılır, eyni hadisə, eyni hökm və eyni məqsədə aid fikir zəncirləri parçalanır. Nəticədə ayələrin mənası dəyişir, Quranın daxili məntiqi gizlənir və oxucu onun həqiqi təlimindən uzaqlaşdırılır.

 

Məhz buna görə bugünkü Mushəfdə bir çox surələrin vahid mövzusunu və əsas ideyasını müəyyən etmək mümkün olmur. Çünki problem surələrin məzmununda deyil, ayələrin surələr üzrə qruplaşdırılması zamanı ilahi nazilolma ardıcıllığının pozulmasındadır.

 

Bu manipulyasiyanın mahiyyəti ayələrin sadəcə bir surədən digərinə köçürülməsi deyil. Əsas müdaxilə Quranın fikir ardıcıllığının parçalanmasıdır. Belə ki, eyni hadisəyə aid ayələr müxtəlif surələrə, eyni hökmün səbəbi və nəticəsi isə bir-birindən uzaq mətn bloklarına yerləşdirilmişdir. Belə olduqda ayələrin məna əlaqələri qırılır və Quranın vahid təlim sistemi görünməz hala gətirilir.

 

Bu metodoloji yanaşmanı konkret mətn nümunələri üzərində müşahidə etmək mümkündür. Məsələn, əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələri ilə Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələri arasında fikir və hadisə ardıcıllığı, eləcə də əl-Maidə surəsinin 3 və 67-ci ayələri arasındakı səbəb–nəticə əlaqəsi mövcud düzülüşdə öz əksini tapmadığından onlar yenidən araşdırılmasını zəruri edən mətn göstəriciləri kimi qiymətləndirilə bilər. Bu nümunələr göstərir ki, ayələrin yalnız fiziki yeri deyil, onların fikir ardıcıllığı da araşdırmanın predmeti olmalıdır.

 

Beləliklə, Quranın dərk edilməsinin əsas şərti ayələri yalnız mövcud surə düzülüşü ilə deyil, ilahi nazilolma ardıcıllığının yaratdığı fikir və məna sistemi daxilində oxumaqdır. Çünki Quranın daxili məntiqi məhz həmin ardıcıllıq üzərində qurulmuşdur. Bu ardıcıllıq pozulduqda məna sistemi də pozulur, bərpa edildikdə isə ayələr öz təbii əlaqələrinə qovuşur və Quranın vahid təlim sistemi yenidən üzə çıxır.

 

Nazilolma ardıcıllığının pozulmasının Quranın məna sisteminə necə təsir etdiyini konkret mətn nümunələri üzərində araşdıraq. Bu məqsədlə, əl-Maidə və Əhzab surələrində diqqəti dörd əsas mətn faktına yönəldəcəyik:

 

əl-Maidə 5:3 və əl-Maidə 5:67, əl-Maidə 5:51–57 və Əhzab 33:7–27.

 

Bu ayələr üzərində aparılacaq mətn təhlili göstərəcək ki, ayələrin surələr üzrə qruplaşdırılması zamanı ilahi nazilolma ardıcıllığının pozulması yalnız ayələrin yerini dəyişdirməmiş, eyni zamanda onların fikir ardıcıllığını, səbəb–nəticə əlaqələrini və məna sistemini də parçalamışdır. Nəticədə, eyni hadisəyə və eyni təlimə aid ayələr müxtəlif mətn bloklarına ayrılmış, səbəb başqa yerdə, hökm başqa yerdə, nəticə isə tamamilə başqa yerdə təqdim edilmişdir.

 

Bu baxımdan, araşdırmanın məqsədi tarixi fərziyyələr irəli sürmək deyil, mətnin öz daxili məntiqi əsasında göstərməkdir ki, ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığının pozulması Quranın məna sisteminə necə təsir etmişdir.

 

əl-Maidə 5:67 və 5:3 ayələri: səbəb və nəticənin parçalanması

 

Quranın daxili məntiqi baxımından hər bir hökmün səbəbi, icrası və nəticəsi arasında qırılmaz əlaqə mövcuddur. Bu əlaqə pozulduqda, ayələrin mənası yalnız zəifləmir, həm də onların təşkil etdiyi fikir sistemi parçalanır.

 

Bu baxımdan əl-Maidə surəsinin 67-ci və 3-cü ayələri xüsusi diqqət tələb edir.

 

5:67-ci ayədə Allah Rəsuluna son dərəcə mühüm bir ilahi əmrin insanlara çatdırılması əmr edilir. Ayənin ifadə tərzi göstərir ki, söhbət adi bir hökmdən deyil, təbliğ edilmədiyi təqdirdə peyğəmbərlik missiyasının tamamlanmamış sayılacağı qədər mühüm bir ilahi vəzifədən gedir.

 

Buna qarşılıq, 5:3-cü ayədə belə buyurulur:

 

”…Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı seçdim…”

 

Mətnin daxili məntiqi baxımından bu ifadə əvvəlki mühüm ilahi əmrin həyata keçməsinin nəticəsi kimi görünür. Çünki “bu gün din kamil edildi” hökmü səbəbsiz elan edilə bilməz; o, özündən əvvəl baş vermiş həlledici hadisənin yekunudur.

 

Lakin mövcud Mushəfdə bu iki ayə arasında altmışdan artıq ayə yerləşir. Beləliklə, səbəb və nəticə eyni mətn axınında deyil, bir-birindən ayrılmış vəziyyətdə təqdim olunur.

 

Bu vəziyyət metodoloji bir sual doğurur:

 

Əgər 5:67-ci ayədə elan olunan ilahi əmrin nəticəsi 5:3-cü ayədə ifadə olunursa, onda səbəb niyə nəticədən sonra yerləşdirilmişdir?

 

Bu sualın cavabı yalnız tarixi rəvayətlərlə deyil, ilk növbədə Quranın öz daxili məntiqi əsasında araşdırılmalıdır. Çünki səbəb və nəticənin ayrılması, ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığının məna sisteminə təsirini göstərən mühüm mətn göstəricilərindən biridir.

 

əl-Maidə 5:67 ayəsinin daxili məntiqi

 

əl-Maidə surəsinin 67-ci ayəsi Quranın ən diqqətçəkən ayələrindən biridir. Ayənin dili göstərir ki, burada söhbət adi bir dini hökmdən deyil, peyğəmbərlik missiyasının taleyini müəyyən edən həlledici bir ilahi əmrdən gedir.

 

Ayədə üç əsas fikir ardıcıl şəkildə təqdim olunur:

 

1. Allah Rəsuluna müəyyən bir ilahi əmri insanlara çatdırmaq əmr edilir.
   2. Bu əmrin çatdırılmaması peyğəmbərlik missiyasının yerinə yetirilməməsi ilə eyniləşdirilir. Yəni ayənin ifadəsinə görə, həmin ilahi əmr təbliğ edilməzsə, Allahın risaləti tam çatdırılmış hesab edilmir.
   3. Ardınca Allah Rəsuluna ilahi təminat verilir: Allah onu insanların mümkün təzyiq və təhlükəsindən qoruyacağını bildirir.

 

Bu üç fikir bir yerdə göstərir ki, ayədə söhbət adi bir hökmün elanından getmir. Çünki Quranın başqa hökmlərinin heç biri bu dərəcədə qəti ifadələrlə təqdim edilmir.

 

Buradan mətnin özünün doğurduğu mühüm sual yaranır:

 

Peyğəmbərlik missiyasının tamamlanması ilə birbaşa əlaqələndirilən bu ilahi əmr nə idi?

 

Bu sualın cavabı ayədən kənarda deyil, ilk növbədə Quranın öz daxili məntiqində axtarılmalıdır. Çünki ayənin dili göstərir ki, burada adi bir dini göstəriş deyil, risalətin tamamlanmasını şərtləndirən həlledici bir ilahi təbliğdən bəhs edilir.

 

Elə buna görə də bu ayənin məntiqi davamı həmin ilahi əmrin yerinə yetirilməsi və onun nəticəsinin bəyan edilməsi olmalıdır. Bu baxımdan, növbəti mərhələdə əl-Maidə surəsinin 3-cü ayəsinin bu mətn xətti ilə əlaqəsi araşdırılmalıdır.

 

əl-Maidə 5:3 ayəsi – İlahi əmrin nəticəsi

 

Əl-Maidə surəsinin 67-ci ayəsində Allah Rəsuluna həyati əhəmiyyət daşıyan bir ilahi əmrin insanlara çatdırılması əmr edilir. Ayənin ifadə tərzi göstərir ki, həmin əmr risalətin tamamlanması ilə birbaşa bağlıdır.

 

Əl-Maidə surəsinin 3-cü ayəsində isə belə buyurulur:

 

”…Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və sizin üçün din olaraq İslamı seçdim…”

 

Bu ifadə öz mahiyyətinə görə bir hadisənin başlanğıcını deyil, onun yekununu bildirir. Burada artıq icra olunmuş ilahi bir əmrin nəticəsi elan edilir. Çünki “bu gün din kamil edildi” hökmü məntiq etibarilə özündən əvvəl baş vermiş həlledici hadisəyə söykənməlidir.

 

Deməli, mətnin daxili məntiqi iki mərhələ tələb edir:

 

əvvəl risalətin tamamlanması ilə əlaqələndirilən ilahi əmrin elan olunması;
sonra isə həmin əmrin həyata keçməsinin nəticəsi olaraq dinin kamilləşdirildiyinin bildirilməsi.

 

Lakin mövcud Mushəfdə bu məntiqi ardıcıllıq qorunmamışdır. Nəticəni bildirən ayə (5:3), həmin nəticəyə səbəb olan ilahi əmri bildirən ayədən (5:67) əvvəl yerləşdirilmişdir. Beləliklə, səbəb və nəticə arasındakı mətn əlaqəsi qırılmış, oxucu isə bu iki ayə arasındakı daxili bağlılığı ayələrin özündən deyil, kənar mənbələrdən axtarmağa məcbur qalmışdır.

 

Məhz bu nöqtə araşdırmanın əsas metodoloji sualını doğurur:

 

Əgər 5:67-ci ayədə bəyan edilən ilahi əmrin nəticəsi 5:3-cü ayədə elan olunursa, onda bu iki ayə arasındakı səbəb–nəticə əlaqəsi niyə mövcud düzülüşdə qorunmamışdır?

 

Bu sualın cavabı əvvəlcədən qəbul edilmiş fərziyyələrdə deyil, Quranın öz daxili məntiqi və ayələrin qarşılıqlı əlaqəsi əsasında araşdırılmalıdır.

 

Burada diqqət yetirilməli olan əsas məqam ayələrin məzmunu deyil, onların daxili məntiqidir. Çünki Quranın ilahi məntiqində nəticə səbəbdən əvvəl elan edilmir.

 

Əgər əl-Maidə surəsinin 67-ci ayəsində risalətin tamamlanması ilə əlaqələndirilən ilahi bir əmr bəyan edilirsə, əl-Maidə surəsinin 3-cü ayəsində isə “Bu gün dininizi kamil etdim…” hökmü elan olunursa, mətnin daxili məntiqi bu iki ayə arasında qırılmaz səbəb–nəticə əlaqəsinin mövcudluğunu tələb edir.

 

Lakin mövcud Mushəfdə bu əlaqə qorunmamışdır. Nəticəni bildirən ayə səbəbi bildirən ayədən əvvəl yerləşdirilmişdir. Bununla da oxucu səbəbi nəticədən deyil, nəticəni səbəbdən axtarmağa məcbur edilir. Mətnin təbii axını pozulduğuna görə ayələr arasındakı daxili məntiq görünməz hala gəlir.

 

Bu nümunə göstərir ki, ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığının pozulması yalnız mətnin düzülüşünə deyil, Quranın məna sisteminə də birbaşa təsir göstərir. Məhz buna görə də Quranın dərk edilməsində əsas məsələ ayələrin harada yerləşdirilməsi deyil, onların ilahi fikir ardıcıllığı daxilində necə əlaqələndirilməsidir.

 

Əgər eyni metodoloji yanaşma digər ayələr üzərində də eyni nəticəni verirsə, onda söhbət təsadüfi uyğunluqdan deyil, sistemli bir mətn qanunauyğunluğundan gedir. Bu baxımdan növbəti nümunə – əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələri ilə Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələri arasındakı məntiqi və məna əlaqəsi – əvvəlki nəticənin mətn üzərində ikinci dəfə yoxlanılması kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

 

“Quranın ilahi məntiqində nəticə səbəbdən əvvəl elan edilmir.”

 

Yuxarıdakı mətn təhlili göstərir ki, Quranın dərk edilməsində əsas məsələ ayələrin mövcud Mushəfdəki yeri deyil, onların ilahi nazilolma ardıcıllığında tutduğu yerdir. Çünki ayələrin mənası yalnız onların lüğəvi məzmunundan deyil, həm də daxil olduqları fikir ardıcıllığından, səbəb–nəticə əlaqəsindən və mətn kontekstindən asılıdır.

 

Bu ardıcıllıq pozulduqda eyni hadisəyə, eyni hökmə və eyni məqsədə aid ayələr müxtəlif mətn bloklarına ayrılır; səbəb nəticədən, hökm izahından, nəticə isə öz səbəbindən uzaqlaşdırılır. Beləliklə, ayələrin daxili məntiqi görünməz olur və Quranın vahid məna sistemi parçalanır.

 

əl-Maidə surəsinin 67-ci və 3-cü ayələrinin təhlili göstərir ki, mətnin daxili məntiqi səbəbin nəticədən əvvəl gəlməsini tələb edir. Mövcud düzülüşdə isə bu məntiq qorunmadığından, ayələr arasındakı təbii əlaqə qırılır.

 

Əgər eyni qanunauyğunluq digər ayələrdə də müşahidə olunursa, artıq söhbət təsadüfi uyğunluqdan deyil, sistemli mətn manipulyasiyasının əlamətlərindən gedir. Bu baxımdan növbəti nümunə – əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələri ilə Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələri arasındakı məna və fikir əlaqəsi – əvvəlki nəticənin ikinci, müstəqil mətn sınağı kimi araşdırılmalıdır.

 

Beləliklə, araşdırmanın əsas məqsədi əvvəlcədən qəbul edilmiş nəticələri təsdiqləmək deyil, Quranın öz daxili məntiqini şahid gətirərək ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığının məna sistemindəki rolunu üzə çıxarmaqdır. Əgər mətn özü eyni istiqaməti göstərirsə, onda nəticə müəllifin deyil, Quranın öz nəticəsi hesab edilməlidir.

 

əl-Maidə 5:51–57 və Əhzab 33:7–27 ayələri: fikir ardıcıllığının parçalanması

 

Əl-Maidə surəsinin 3-cü və 67-ci ayələrinin təhlili göstərdi ki, ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığının pozulması səbəb–nəticə əlaqəsinin qırılmasına gətirib çıxarır. İndi isə eyni metodoloji prinsipi ikinci bir mətn nümunəsi üzərində yoxlayaq.

 

Bu məqsədlə əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələri ilə Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələri arasındakı məna və fikir əlaqəsi araşdırılacaqdır.

 

Araşdırmanın əsas sualı belədir:

 

əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələri mövcud yerləşdiyi mətn blokunun üzvi tərkib hissəsidir, yoxsa fikir, hadisə və hökm ardıcıllığı baxımından Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələrinin davamını təşkil edir?

 

Bu sualın cavabı əvvəlcədən qəbul edilmiş mülahizələrlə deyil, ayələrin öz daxili məntiqi, fikir ardıcıllığı və səbəb–nəticə əlaqələri əsasında müəyyən ediləcəkdir.

 

Buna görə də əvvəlcə Əhzab surəsinin 7–27-ci ayələrinin məntiqi inkişaf xətti təhlil ediləcək, daha sonra əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələrinin həmin xəttə hansı dərəcədə uyğun gəldiyi mətnin öz daxili göstəriciləri əsasında qiymətləndiriləcəkdir.

 

Əhzab surəsinin 33:7–27-ci ayələri – vahid hadisənin məntiqi inkişafı

 

Əhzab surəsinin 33:7–27-ci ayələri vahid tarixi hadisənin gedişini və onun mənəvi nəticələrini ardıcıl şəkildə təqdim edir. Ayələrdə hadisələrin inkişafı təsadüfi deyil, səbəb–nəticə prinsipi ilə qurulmuşdur.

 

Mətnin daxili məntiqi aşağıdakı ardıcıllıqla inkişaf edir:

 

Allahın peyğəmbərlərdən əhd alması (33:7–8);
möminlərin ağır imtahanla üzləşməsi (33:9–20);
həqiqi imanla nifaqın üzə çıxması (33:10–20);
Allah Rəsulunun möminlər üçün nümunə göstərilməsi (33:21);
möminlərin sınaqdan üzüağ çıxması (33:22–24);
Allahın möminlərə qələbə verməsi (33:25);
əhdi pozanların və xəyanət edənlərin cəzalandırılması (33:26–27).

 

Beləliklə, 33:7–27-ci ayələr vahid hadisənin başlanğıcından nəticəsinə qədər fasiləsiz məntiqi xətt təşkil edir.

 

Lakin burada mühüm metodoloji sual meydana çıxır.

 

Hadisə başa çatdıqdan sonra Quranın təbii məntiqinə görə növbəti ilahi təlim nə olmalıdır?

 

Məntiq göstərir ki, hadisənin yekunundan sonra həmin hadisədən çıxarılan hüquqi, siyasi və mənəvi nəticələr bəyan edilməlidir. Başqa sözlə, oxucuya bundan sonra kimə etibar edilməli, kimdən uzaq durulmalı və mömin cəmiyyətin gələcək davranış meyarlarının nə olduğu açıqlanmalıdır.

 

Məhz bu nöqtədə əl-Maidə surəsinin 51–57-ci ayələri diqqəti cəlb edir. Həmin ayələrdə dostluq və vəlayət meyarları, qəlblərində xəstəlik olanların davranışı, həqiqi vəlinin kim olduğu və Allahın ayələrini məsxərəyə qoyanlarla münasibət kimi mövzular ardıcıl şəkildə bəyan edilir.

 

Buradan metodoloji cəhətdən araşdırılmalı olan əsas sual yaranır:

 

Bu ayələr mövcud Mushəfdə yerləşdikləri mətn blokuna daha çox uyğundur, yoxsa Əhzab surəsinin 33:7–27-ci ayələrində başa çatan hadisənin təbii davamı kimi oxunduqda daxili məntiq daha aydın görünür?

 

Bu sualın cavabı fərziyyələrlə deyil, ayələrin öz məna əlaqələri və daxili məntiqi əsasında araşdırılmalıdır.

 

əl-Maidə surəsinin 5:51–57-ci ayələri – hadisədən hökmə keçid

 

Əhzab surəsinin 33:7–27-ci ayələrində hadisə öz məntiqi sonluğuna çatır. Möminlərlə münafiqlər bir-birindən ayrılır, əhdə sadiq qalanlarla xəyanət edənlər üzə çıxır və Allah hökmünü icra edir.

 

Belə bir mərhələdən sonra ilahi təlimin növbəti hissəsi təbii olaraq həmin hadisədən çıxarılan nəticələri açıqlamalıdır. Yəni mömin cəmiyyətə kimə etibar ediləcəyi, kimlə siyasi və ictimai ittifaq qurulacağı, kimin rəhbərliyinin qəbul ediləcəyi və gələcəkdə eyni təhlükənin təkrar yaşanmaması üçün hansı prinsiplərə əməl olunacağı bildirilməlidir.

 

Məhz bu məzmun əl-Maidə surəsinin 5:51–57-ci ayələrində ardıcıl şəkildə təqdim edilir.

 

Əvvəlcə möminlərə müəyyən qrupları vəli qəbul etməmək barədə xəbərdarlıq edilir. Ardınca qəlblərində xəstəlik olanların həmin tərəfə yönəldiyi göstərilir. Sonra həqiqi vəlayətin meyarı açıqlanır, daha sonra isə Allahın ayələrini məsxərəyə qoyanlarla dostluq və himayə münasibətlərinin yolverilməz olduğu bildirilir.

 

Bu ayələr bir-birindən ayrı hökmlər kimi deyil, vahid hadisədən çıxarılan ardıcıl nəticələr kimi oxunduqda onların daxili məntiqi daha aydın görünür.

 

Beləliklə, Əhzab surəsinin 33:7–27-ci ayələrində hadisə, əl-Maidə surəsinin 5:51–57-ci ayələrində isə həmin hadisənin ictimai, siyasi və mənəvi nəticələri ifadə olunur. Bu baxımdan həmin ayələr arasında fikir ardıcıllığı və səbəb–nəticə əlaqəsinin mövcudluğu barədə mətnin özünün ortaya qoyduğu göstəricilər meydana çıxır.

 

Əgər bu əlaqə doğrudursa, onda əsas metodoloji sual belə formalaşır:

 

Nə üçün vahid fikir zənciri iki müxtəlif surə arasında parçalanmışdır? Məhz bu sual ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığının Quranın məna sistemindəki rolunun daha dərindən araşdırılmasını zəruri edir.

 

Mətnin şahidliyi

 

İndiyədək aparılan təhlillər göstərir ki, ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığı pozulduqda, ilk növbədə fikir ardıcıllığı pozulur. Fikir ardıcıllığı pozulduqda isə səbəb–nəticə əlaqələri qırılır, eyni hadisəyə aid təlim müxtəlif mətn bloklarına parçalanır və Quranın daxili məntiqi görünməz olur.

 

Bu baxımdan, əl-Maidə surəsinin 5:3 və 5:67-ci ayələri ilə əl-Maidə surəsinin 5:51–57-ci ayələri və Əhzab surəsinin 33:7–27-ci ayələri eyni metodoloji qanunauyğunluğu nümayiş etdirir.

 

Birinci nümunədə səbəb və nəticə bir-birindən ayrılmışdır. İkinci nümunədə isə hadisə ilə həmin hadisədən doğan ilahi hökmlər müxtəlif mətn bloklarında təqdim edilmişdir.

 

Bu iki nümunə təsadüfi oxşarlıq deyil, eyni mətn hadisəsinin iki fərqli təzahürü kimi görünür. Hər iki halda ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığından uzaqlaşdırılması nəticəsində Quranın daxili məntiqi oxucudan gizlənmiş, ayələr arasındakı təbii fikir əlaqələri qırılmışdır.

 

Məhz buna görə bu araşdırmanın əsas iddiası tarixi xarakter daşımır. Onun əsasını mətnin öz daxili məntiqi təşkil edir. Əgər eyni qanunauyğunluq müxtəlif ayələrdə təkrar müşahidə olunursa, onda bu, ayrı-ayrı təsadüfi nümunələr deyil, araşdırılması zəruri olan sistemli mətn hadisəsidir.

 

Bu səbəbdən Quranın dərk edilməsində əsas məsələ ayələrin mövcud yerləşmə ardıcıllığını təkrar etmək deyil, onların ilahi nazilolma ardıcıllığında təşkil etdiyi fikir sistemini yenidən üzə çıxarmaqdır. Yalnız bu halda Quran öz daxili məntiqi ilə özü-özünü izah edən vahid ilahi təlim kimi görünür.

 

Ümumi nəticə

 

Bu araşdırmada təhlil edilən mətn nümunələri göstərir ki, Quranın dərk edilməsində əsas metodoloji məsələ ayələrin yalnız mövcud düzülüşünü izləmək deyil, onların ilahi nazilolma ardıcıllığında təşkil etdiyi fikir sistemini müəyyən etməkdir.

 

əl-Maidə surəsinin 5:3 və 5:67-ci ayələri üzərində aparılan təhlil göstərdi ki, səbəb və nəticə arasındakı mətn əlaqəsi mövcud düzülüşdə görünmür. Eyni metodoloji yanaşma əl-Maidə surəsinin 5:51–57-ci ayələri ilə Əhzab surəsinin 33:7–27-ci ayələri üzərində tətbiq edildikdə isə hadisə ilə həmin hadisədən doğan ilahi hökmlərin eyni fikir zəncirinə aid olduğu qənaətini araşdırmağa əsas verən mətn göstəriciləri ortaya çıxır.

 

Bu nümunələrin ortaq cəhəti odur ki, ayələr ayrı-ayrılıqda oxunduqda onların arasında görünməyən əlaqələr, ilahi nazilolma ardıcıllığı baxımından nəzərdən keçirildikdə daha aydın görünür. Beləliklə, ayələrin mənası təkcə onların məzmunu ilə deyil, daxil olduqları fikir ardıcıllığı ilə də müəyyən edilir.

 

Əgər müxtəlif mətn nümunələri eyni qanunauyğunluğu göstərirsə, onda bu artıq təsadüfi uyğunluq kimi deyil, Quranın daxili məntiqinin araşdırılmasını tələb edən sistemli mətn hadisəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

 

Bu baxımdan, Quranın ilahi nazilolma ardıcıllığının bərpası tarixi maraq predmeti deyil. Bu, Quranın daxili məntiqinin, fikir sisteminin və ayələr arasındakı təbii əlaqələrin üzə çıxarılması üçün zəruri metodoloji şərtdir.

 

Əgər ayələr ilahi nazilolma ardıcıllığında təşkil etdikləri fikir sistemi daxilində oxunarsa, Quran özünü özü izah edən, vahid məntiqə malik ilahi təlim kimi görünür. Əks halda, ayələr arasındakı təbii əlaqələr görünmədiyi üçün Quranın daxili məna sistemi tam şəkildə dərk edilə bilmir.

 

Bu səbəbdən, araşdırmanın son nəticəsi əvvəlcədən qəbul edilmiş hökm deyil, mətnin özünün ortaya qoyduğu metodoloji nəticədir: Quranı anlamağın açarı ayələrin ilahi nazilolma ardıcıllığında qorunan fikir və səbəb–nəticə sistemidir.

 

"Quran özünü ayələrlə deyil, ayələr arasındakı ilahi məntiq ilə tanıdır.”

 

Əhzab surəsinin 33:33-cü ayəsi (“Təthir” ayəsi): mətn ardıcıllığının qırılması

 

Nazilolma ardıcıllığının pozulmasının mətnin daxili məntiqinə təsirini göstərən növbəti nümunə Əhzab surəsinin 33:33-cü ayəsində müşahidə olunur.

 

Əhzab surəsinin 28–34-cü ayələri bütövlükdə Allah Rəsulunun zövcələrinə xitab edir. Mətn boyunca müraciət forması və qrammatik quruluş ardıcıl şəkildə eyni istiqamətdə davam edir.

 

Lakin 33:33-cü ayənin ortasında mətnin axını qəfil dəyişir. Zövcələrə yönəlmiş müraciətin içərisində belə bir ifadə yer alır:

 

”…Allah yalnız siz Əhli-beytdən çirkinliyi uzaqlaşdırmaq və sizi tamamilə pak etmək istəyir…”

 

Bu hissədə müraciətin qrammatik forması əvvəlki və sonrakı cümlələrdən fərqlənir. Mətn zövcələrə yönəlmiş müraciətdən ayrılır və başqa bir qrupa ünvanlanmış ifadə ilə davam edir, sonra isə yenidən əvvəlki müraciət formasına qayıdır.

 

Beləliklə, eyni ayənin daxilində müraciətin istiqaməti dəyişir:

 

əvvəl zövcələrə müraciət;
sonra başqa bir müraciət forması;
ardınca yenidən zövcələrə müraciət.

 

Bu qəfil keçid mətn baxımından mühüm metodoloji sual doğurur:

 

Əgər ayənin əvvəlində və sonunda eyni adresata müraciət edilirsə, ortadakı ifadə hansı səbəbdən fərqli qrammatik quruluşla təqdim edilmişdir?

 

Bu sualın cavabı əvvəlcədən qəbul edilmiş rəylərlə deyil, ilk növbədə mətnin öz daxili quruluşu əsasında araşdırılmalıdır. Çünki burada diqqəti cəlb edən məsələ hər hansı təfsir deyil, ayənin özündə müşahidə olunan qrammatik və mətn ardıcıllığıdır.

 

Əgər əvvəlki nümunələrdə səbəb–nəticə və fikir ardıcıllığının parçalanması müşahidə olunurdusa, bu nümunədə diqqəti çəkən məqam müraciət ardıcıllığının qəfil dəyişməsidir. Bu da mətnin daxili quruluşunun ayrıca araşdırılmasını zəruri edən bir göstərici kimi qiymətləndirilə bilər.

 

Mətnin qrammatik quruluşu

 

Əhzab surəsinin 28–34-cü ayələri oxunduqda müraciətin vahid istiqamətdə davam etdiyi görünür. Ayələrin əvvəlində Allah Rəsulunun zövcələrinə xitab edilir və bu müraciət qadın cinsinə aid qrammatik formalarla ardıcıl şəkildə davam edir.

 

Lakin 33:33-cü ayənin ortasında mətnin qrammatik quruluşu qəfil dəyişir. Qadın cinsinə yönəlmiş müraciət bir anda kişi cinsinə keçir:

 

”…Allah yalnız siz Əhli-beytdən çirkinliyi uzaqlaşdırmaq və sizi tamamilə pak etmək istəyir…”

 

Bundan dərhal sonra isə mətn yenidən əvvəlki üslubuna qayıdır və qadın cinsinə yönəlmiş müraciət davam edir.

 

Beləliklə, bir-biri ilə bitişik təqdim edilən mətn daxilində qrammatik müraciət aşağıdakı ardıcıllıqla dəyişir:

 

qadın cinsi → kişi cinsi → qadın cinsi.

 

Bu keçid təsadüfi üslub dəyişikliyi kimi görünmür. Çünki ayənin əvvəlində və sonunda eyni adresata yönəlmiş qrammatik forma qorunduğu halda, yalnız ortadakı hissədə müraciətin cinsi dəyişir.

 

Bu baxımdan ortaya mühüm metodoloji sual çıxır:

 

Əgər ayənin əvvəlində və sonunda eyni qrupa müraciət edilirsə, ortadakı hissədə qrammatik müraciətin dəyişməsinin mətn daxilində izahı varmı?

 

Bu sualın cavabı ilk növbədə mətnin öz daxili quruluşu əsasında araşdırılmalıdır. Çünki burada diqqəti cəlb edən məqam hər hansı tarixi və ya məzhəbi yanaşma deyil, ayənin özündə müşahidə olunan qrammatik keçiddir.

 

Əgər mətnin əvvəlində və sonunda qadın cinsinə xitab qorunur, yalnız ortada kişi cinsinə keçid baş verirsə, bu hissənin mətn daxilindəki yeri və funksiyası ayrıca araşdırılmalı olan bir mətn göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.

 

Beləliklə, üç fərqli növ mətn göstəricisi yaranır:

 

1. Səbəb–nəticə ardıcıllığı,
2. Fikir ardıcıllığı,
3. Qrammatik müraciət ardıcıllığı.

 

Üç nümunənin ortaq mətn xüsusiyyəti

 

İndiyədək təhlil edilən üç nümunə fərqli ayələrə aid olsa da, onların hamısında eyni motiv, eyni mətn qanunauyğunluğu müşahidə olunur.

 

Birinci nümunədə səbəb və nəticə arasındakı əlaqə parçalanmışdır (əl-Maidə 5:67 və 5:3).

 

İkinci nümunədə vahid hadisəyə və onun hüquqi-mənəvi nəticələrinə aid fikir ardıcıllığı ayrılmışdır (əl-Maidə 5:51–57 və Əhzab 33:7–27).

 

Üçüncü nümunədə isə vahid müraciət axınının ortasında qrammatik müraciət forması qəfil dəyişir (Əhzab 33:33).

 

Bu üç nümunə xarakter etibarilə fərqli olsa da, hamısında eyni istiqamətli mətn hadisəsi müşahidə edilir: ayələr arasındakı təbii əlaqə pozulur, mətnin daxili ardıcıllığı qırılır və ayələrin təşkil etdiyi vahid məna sistemi görünməz olur.

 

Məhz bu ortaq qanunauyğunluq göstərir ki, söhbət ayrı-ayrı təsadüfi mətn xüsusiyyətlərindən deyil, eyni xarakterli mətn hadisələrinin təkrar müşahidə olunmasından gedir.

 

Bu baxımdan, həmin nümunələrin eyni səbəbdən qaynaqlandığı barədə irəli sürülən fikir əvvəlcədən qəbul edilmiş hökm kimi deyil, mətn təhlilinin doğurduğu və sonrakı araşdırmalarda yoxlanılması mümkün olan elmi hipotez kimi qiymətləndirilə bilər.

 

“Mətn üç müxtəlif yerdə eyni qanunauyğunluğu göstərir. Bu təkrarlanan qanunauyğunluq eyni səbəb ehtimalını doğurur və bu hipotez növbəti nümunələrlə yoxlanılmalıdır.”

 

Mətn faktından elmi hipotezə

 

Bu araşdırmada irəli sürülən nəticələr əvvəlcədən qəbul edilmiş tarixi və ya məzhəbi mülahizələrə əsaslanmır. Araşdırmanın çıxış nöqtəsi yalnız Quran mətnində müşahidə olunan daxili göstəricilərdir.

 

Aparılan təhlillər nəticəsində üç müxtəlif mətn hadisəsi müəyyən edilmişdir:

 

səbəb–nəticə əlaqəsinin parçalanması (əl-Maidə 5:67 və 5:3);
fikir ardıcıllığının parçalanması (əl-Maidə 5:51–57 və Əhzab 33:7–27);
qrammatik müraciət ardıcıllığının qırılması (Əhzab 33:33).

 

Bu nümunələr forma etibarilə fərqli olsalar da, hamısı eyni motivi, eyni mətn qanunauyğunluğunu nümayiş etdirir, ayələrin təbii əlaqələri görünmür, mətnin daxili ardıcıllığı qırılır və vahid fikir sistemi parçalanır.

 

Məhz bu təkrarlanan "qanunauyğunluq" belə bir elmi hipotezin irəli sürülməsinə əsas verir:

 

Quran mətnində müşahidə olunan bu qırılmalar təsadüfi xarakter daşımır, onlar eyni xarakterli mətn hadisələrinin müxtəlif təzahürləridir.

 

Beləliklə, bu tədqiqatın əsas prinsipi budur: nəticə əvvəlcədən elan edilmir; nəticəni mətnin özü formalaşdırır.

 

“Mətn faktı → qanunauyğunluq → hipotez → başqa mətnlə yoxlama → nəticə.”

 

Kamiloğlu

 
© Məqalədən istifadə edərkən müəllifə və ilkin mənbəyə istinad edilməsi mütləqdir. Məqalədəki fikir və mülahizələr müəllifin şəxsi mövqeyini əks etdirir. Redaksiyanın mövqeyi müəllifin mövqeyi ilə üst-üstə düşməyə bilər.