Azərbaycanın zəngin tarixi, mətbuatın və səhiyyənin bir-biri ilə sıx bağlılığını daim nümayiş etdirmişdir. Milli mətbuatımızın təməli "Əkinçi" qəzetinin 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşri ilə qoyulduğu andan etibarən, o, təkcə informasiya mənbəyi deyil, həm də maarifçilik və ictimai sağlamlıq uğrunda mübarizənin əsas iştirakçısı olmuşdur.

O vaxtdan bəri mətbuat yalnız informasiya vasitəsi olmayıb, eyni zamanda maarifçilik və ictimai sağlamlığın keşiyində dayanan bir tribuna kimi fəaliyyət göstərib. Xalqın sağlamlıq mədəniyyətinin formalaşmasında, infeksion xəstəliklərə qarşı mübarizədə və səhiyyə siyasətlərinin təbliğində medianın oynadığı rol danılmazdır. Sovet dövründə bu münasibətlər daha da institutsional səciyyə daşımağa başladı. Bu tarixi tərəfdaşlıq, xüsusilə Sovet dövründə yeni bir səviyyəyə yüksəldi, mətbuat səhiyyə sahəsində kütləvi maarifləndirmə və sosial siyasətin həyata keçirilməsində mühüm rol oynamağa başladı.

            Jurnalist-həkim əməkdaşlığının hüquqi-etik çərçivəsi

Mediada səhiyyə mövzularının işlənməsi ciddi etik və hüquqi məsuliyyət tələb edir. Səhiyyə məlumatlarının dəqiqliyi, pasiyent məlumatlarının məxfiliyi və həkimlərin reputasiyası ilə bağlı etik çərçivələr hələ Sovet dövründən etibarən formalaşmağa başladı. Sovet dövründə, xüsusən də planlı iqtisadiyyat və ideoloji nəzarət şəraitində, həkim və jurnalist əməkdaşlığı müəyyən hüquqi-etik çərçivələr daxilində qurulurdu. Bu çərçivələr, tibbi sirrin qorunması, informasiyanın dəqiqliyi və ictimai maraqların təmin edilməsi prinsiplərinə əsaslanırdı. Jurnalistlər səhiyyə mövzularını işıqlandırarkən, tibbi terminologiyanın düzgün tətbiqinə, məlumatın elmi əsaslı olmasına və panika yaratmamağa diqqət yetirirdilər. Eyni zamanda, həkimlər də mətbuat vasitəsilə ictimaiyyətə müraciət edərkən, tibbi etik normalara riayət edir, məlumatları sadə və anlaşıqlı dildə çatdırmağa çalışırdılar. Bu əməkdaşlıq, dövlət tərəfindən idarə olunan sistemdə həm tibb işçilərinin fəaliyyətini işıqlandırmaq, həm də sağlam həyat tərzini təbliğ etmək məqsədi güdürdü.

Müasir dövrdə isə bu əməkdaşlıq Azərbaycan Respublikasının “Media haqqında” və “Səhiyyə haqqında” qanunları, eləcə də “Pasiyentin hüquqları haqqında” qanunla tənzimlənir. Jurnalistin səhiyyə mövzusunda yazarkən məsuliyyət daşıdığı qədər, həkim də informasiya verdiyi zaman etik normalara və peşə sirrinə riayət etməlidir.

            Səhiyyə sahəsində medianın rolu və təsiri

Sovet dövrü Azərbaycan mətbuatı, səhiyyə sahəsində mühüm bir körpü rolunu oynayırdı. Qəzetlər, jurnallar və radio proqramları vasitəsilə sanitar-gigiyenik biliklər, infeksion xəstəliklərdən qorunma yolları, ana və uşaq sağlamlığı, peyvəndlərin əhəmiyyəti və digər tibbi məsələlər barədə geniş kütlələr maarifləndirilirdi. Bu maarifçilik, əhalinin sağlamlıq şüurunun yüksəldilməsinə, xəstəliklərin profilaktikasına və ümumi səhiyyə göstəricilərinin yaxşılaşdırılmasına böyük töhfə verirdi. Medianın səhiyyə üzərindəki təsiri, təkcə maarifçiliklə məhdudlaşmırdı; o, həm də səhiyyə sistemindəki problemlərin aşkar edilməsinə və onların həlli üçün ictimai rəyin formalaşdırılmasına kömək edirdi. Jurnalistlər, tibb müəssisələrindəki çatışmazlıqları, kadr problemlərini və digər nöqsanları işıqlandıraraq, müvafiq orqanları tədbir görməyə sövq edirdilər.

Sovet ideologiyası dövründə mətbuat kütləvi maarifləndirmə vasitəsi kimi ön plana çəkilirdi. "Kommunist", "Bakinski raboçi", "Azərbaycan gəncləri" və digər qəzetlər səhiyyə sahəsində həyata keçirilən genişmiqyaslı kampaniyaların aparıcı informasiya vasitələrinə çevrilmişdi. O dövrdə jurnalistlər tez-tez tibb işçiləri ilə əməkdaşlıq edir, peyvəndləmə, sanitariya, gigiyena və xəstəliklərin profilaktikası haqqında geniş yazılar hazırlayırdılar. Həmçinin, mətbuatda tez-tez sanitar-profilaktik təşviqat yazılarına rast gəlinirdi.

Milli mətbuatla səhiyyə sistemi arasında formalaşan tərəfdaşlıq, bir növ, ictimai müqavilə xarakteri daşıyır. Bu münasibət XIX əsrin sonlarından başlayaraq XX əsrin əvvəllərində xüsusilə nəzərə çarpır. "Kaspi", "İrşad", "Tərcüman" və "Həyat" kimi qəzetlərdə gigiyena, bulaşıcı xəstəliklər və peyvəndlərin əhəmiyyəti ilə bağlı maarifləndirici məqalələr dərc olunurdu. Bu yazıların məqsədi təkcə məlumat vermək deyil, həm də xalqın sağlamlıq davranışlarını dəyişmək idi.

            Tibbi informasiya həyatımızı necə dəyişir?

Tibbi informasiyanın əlçatanlığı və düzgün təqdimatı cəmiyyətin sağlamlıq səviyyəsinə birbaşa təsir edir. XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mətbuatında yayımlanan gigiyena, infeksion xəstəliklər və peyvəndlərlə bağlı maarifləndirici yazılar, o dövrün çətin epidemoloji şəraitində əhalinin həyatını xilas edən mühüm amil oldu. Bu yazılar vasitəsilə insanlar, xəstəliklərin yaranma səbəbləri, ötürülmə yolları və onlardan qorunma üsulları haqqında məlumatlanaraq, profilaktik tədbirlər görməyə başladı.

Milli mətbuatla milli səhiyyə arasında tarixi və strateji tərəfdaşlığın təhlili, bu gün də aktuallığını qoruyur. Tibbi informasiyanın qüsursuz və etibarlı şəkildə ictimaiyyətə çatdırılması, hər zaman mətbuatın əsas vəzifələrindən biri olmalıdır.

Sağlamlıqla bağlı informasiyalar yalnız fərdi qərarları deyil, ictimai rəy və davranışları da formalaşdırır. Mətbuat vasitəsilə geniş yayılan səhiyyə xəbərləri, profilaktik tədbirlərə münasibət, peyvəndləmə səviyyəsi və hətta pandemiya zamanı əhali davranışlarını dəyişə bilər.        

Xüsusilə COVID-19 pandemiyası zamanı bu təsirin nə qədər real və mühüm olduğunu gördük. Məhz media sayəsində qoruyucu tədbirlər geniş kütlələrə çatdırılırdı.

Rəqəmsal media və səhiyyə tərəfdaşlığı

Bu gün, rəqəmsal medianın inkişafı ilə səhiyyə tərəfdaşlığı yeni bir mərhələyə qədəm qoymuşdur. İnternet, sosial media, mobil tətbiqlər və onlayn platformalar tibbi informasiyanın yayılmasını qat-qat sürətləndirmiş və əlçatanlığını artırmışdır. Bu, bir tərəfdən insanların sağlamlıq haqqında daha çox məlumat almasına kömək edir, digər tərəfdən isə yalan və ya yanlış tibbi informasiyanın yayılması riskini artırır.

Bu prosesdə Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi, TƏBİB və İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi kimi aparıcı səhiyyə qurumlarının kommunikasiya strategiyası, informasiya resurslarının aktuallığı və operativliyi xüsusi önəm daşıyır. Onların dəstəyi ilə cəmiyyətə düzgün, elmi əsaslı tibbi biliklərin çatdırılması rəqəmsal səhiyyənin əsas dayağına çevrilib.

Buna görə də, rəqəmsal dövrdə jurnalistlərin və səhiyyə mütəxəssislərinin əməkdaşlığı daha da vacibdir. Tibbi informasiyanın düzgün, elmi əsaslı və cəmiyyətin ehtiyaclarına uyğun şəkildə təqdim edilməsi, rəqəmsal savadlılığın artırılması və sağlamlıqla bağlı dezinformasiyaya qarşı mübarizə bu tərəfdaşlığın əsas prioritetləri olmalıdır. Burada xüsusilə Səhiyyə Nazirliyi, TƏBİB və İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi tərəfindən həyata keçirilən maarifləndirici layihələr, ictimaiyyətlə əlaqələr və media ilə əməkdaşlıq formatları uğurlu nümunələrdəndir.

Mətbuatın səhiyyədəki rolu, dəyişən texnologiyalara uyğunlaşaraq, maarifçilik missiyasını yeni formatlarda davam etdirməlidir. Yeni media, sosial şəbəkələr, onlayn portallar və səhiyyə platformaları tibbi informasiyanın yayılmasında çeviklik və operativlik gətirib. Artıq səhiyyə xəbərləri saniyələr içində minlərlə insana çatır.

Azərbaycan mətbuatında bu sahədə yeni trendlər yaranmaqdadır: həkimlərin sosial şəbəkələrdə aktivliyi, səhiyyə ekspertlərinin podkast və videobloqlarda iştirakı, onlayn tibbi maarifləndirmə kampaniyaları. Bu təşəbbüslərin uğurla həyata keçirilməsində TƏBİB və İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin dəstəklədiyi layihələrin xüsusi rolu vardır. Bununla yanaşı, yanlış tibbi informasiyaların yayılması riski də artır. Bu isə peşəkar jurnalistika ilə səhiyyə sektorunun, xüsusilə adıçəkilən rəsmi səhiyyə qurumlarının birgə səylərini zəruri edir.

Azərbaycan mətbuatının səhiyyə ilə əməkdaşlığı tarixən maarifçilik funksiyası ilə başlayıb və bu gün strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə çatıb. Sovet dövrünün sanitar təşviqatından tutmuş XXI əsrin rəqəmsal səhiyyə media kampaniyalarına qədər bu əməkdaşlıq xalq sağlamlığına xidmət edən əsas sütunlardan biri olub. Bu istiqamətdə Səhiyyə Nazirliyi, TƏBİB və İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi tərəfindən aparılan islahatlar, rəqəmsal resursların inkişafı və mediaya açıqlığın artırılması səhiyyə kommunikasiya sisteminin inkişafına mühüm töhfələr verir.

Gələcəkdə bu əməkdaşlığın daha da dərinləşməsi üçün hüquqi, etik və texnoloji aspektlərdə güclü platformaların qurulması vacibdir. Bu işdə rəsmi səhiyyə qurumlarının media ilə daha sıx, şəffaf və məqsədyönlü əməkdaşlığı cəmiyyətin sağlamlıq biliklərinin artırılmasında əsas rol oynayacaq.

Ruslan Kərimov