Yeni araşdırmaya görə, travmatik hadisələr yaşayan uşaqlarda beynin diqqəti emal etmə və impulsları idarə etmə mexanizmlərində cüzi, lakin ölçülə bilən fərqlər müşahidə edilə bilər. Tədqiqat göstərib ki, zorakılıqla əlaqəli olmayan travmalara daha çox məruz qalan yeniyetmələrdə davamlı diqqət və özünü tormozlama tələb edən tapşırıqları yerinə yetirərkən beyində xüsusi aktivlik nümunələri yaranır. Bu neyron fərqlər həmçinin cinsiyyətə görə də dəyişiklik göstərib.

Azmedinfo.az "Neuropsychologia" jurnalında dərc edilmiş araşdırmaya diqqət çəkib.

Tədqiqatçılar bu araşdırmanı uşaqlıq travmasının inkişaf edən beyinə necə təsir etdiyini daha dərindən anlamaq üçün aparıblar. Əvvəlki tədqiqatlar erkən yaşda travmatik təcrübə yaşamış insanların sonrakı dövrlərdə narahatlıq, depressiya, diqqət pozuntusu və impulsiv davranış kimi psixi sağlamlıq problemləri ilə qarşılaşa biləcəyini göstərib. Lakin bu araşdırmaların çoxu böyüklər və ya klinik qruplar üzərində aparılıb və əsasən zorakılıq amilinə fokuslanıb. Zorakılıqla bağlı olmayan travmaların normal inkişaf edən uşaqlara, xüsusilə də beynin yetişmə mərhələsində olan yeniyetmələrə necə təsir etdiyi barədə məlumat azdır.

Ziniya Pervin və həmkarlarının rəhbərlik etdiyi, o cümlədən Psixi Sağlamlıq Araşdırmaları Şəbəkəsi və Nyu-Meksiko Universiteti kimi təşkilatların da daxil olduğu tədqiqat qrupu erkən travmanın davamlı diqqət və özünü tormozlama tələb edən tapşırıqlarda beynin fəaliyyətinə necə təsir etdiyini öyrənmək istəyib. Alimləri xüsusilə bu təsirlərin oğlan və qızlarda fərqli olub-olmaması maraqlandırıb, çünki əvvəlki araşdırmalar travma keçirmiş uşaqlar arasında psixi sağlamlıq göstəricilərində cinsiyyət fərqləri olduğunu göstərmişdi. Məqsəd gələcəkdə icraedici funksiyaların pozulması riski daşıyan uşaqları müəyyən etməyə kömək edə biləcək potensial neyron markerləri aşkarlamaq olub.

Araşdırmada 9–15 yaş arası normal inkişaf edən 65 uşaq iştirak edib. Onlar daha genişmiqyaslı “İnkişaf xrono-genomikası layihəsi” (Dev-CoG) adlı uzunmüddətli tədqiqatın iştirakçıları olub. Heç bir uşaqda nevroloji və ya inkişaf pozuntusu aşkarlanmayıb və hamısı tipik inkişafı təsdiqləmək üçün skrininqdən keçib.

Travmatik təcrübə Kaliforniya Universitetinin (Los-Anceles) travma tarixçəsi profilinin versiyası ilə qiymətləndirilib. Sorğuda zorakılıqla bağlı suallar yer almayıb — bu, etik nəzarət şurasının tələbinə uyğun olub. Uşaqlardan həmçinin narahatlıq, depressiya və stresslə bağlı simptomları qiymətləndirmək üçün anket doldurmaları istənilib.

Cavablar əsasında uşaqlar iki qrupa bölünüb: yüksək travma dərəcəsinə malik (iki və ya daha çox travmatik hadisə yaşayanlar) və aşağı travma dərəcəsinə malik (iki və ya daha az hadisə yaşayanlar). Vacib məqam odur ki, hər iki qrup yaş, cins və sosial-iqtisadi status baxımından bir-birinə oxşar olub; bu da tədqiqatçılara travmanın təsirlərini daha aydın ayırd etməyə imkan verib.

Beyin aktivliyini qiymətləndirmək üçün uşaqlara “Davamlı reaksiyaya diqqət tapşırığı” (SART) adlı test verilib və bu zaman maqnitoensefaloqrafiya (MEQ) üsulundan istifadə olunub — bu metod neyron aktivliyini yüksək vaxt dəqiqliyi ilə ölçür. Tapşırıqda iştirakçılar tez-tez görünən rəqəmlərə (Go sınaqları) cavab olaraq düyməni sıxmalı, müəyyən rəqəm peyda olanda isə reaksiya verməməli idilər (No-Go sınaqları). Bu tip testlər diqqət və tormozlama qabiliyyətini ölçmək üçün geniş istifadə olunur.

Tədqiqatçılar icraedici funksiyalarla əlaqəli beyin bölgələrində — ön singulat qabığında, prefrontal qabıqda və yuxarı təpə qabığında neyron reaksiyaları təhlil ediblər. Onlar reaksiyaların həm gücünü (amplituda), həm də vaxtını (latentlik) müxtəlif mərhələlərdə ölçüblər. Nəticələr üç zaman intervalında araşdırılıb: erkən hissi emal (100–200 ms), erkən idrak qiymətləndirmə (200–350 ms) və gec qərarvermə mərhələsi (350–550 ms).

Yüksək travma qrupu uşaqlarda icraedici funksiyalarla əlaqəli bir neçə beyin bölgəsində reaksiyaların amplitudasında azalma müşahidə edilib — xüsusilə “Go” sınaqları zamanı ventral ön singulat qabığında və “No-Go” sınaqları zamanı yuxarı təpə qabığında. Bu, travma keçirmiş uşaqların diqqət və özünü tormozlama tapşırıqlarını yerinə yetirərkən neyron resurslarını daha az istifadə etdiklərini göstərə bilər, baxmayaraq ki, onlar tapşırığı düzgün yerinə yetirməyə çalışırdılar.

Alimlər həmçinin neyron reaksiyalarının vaxtında fərqlər aşkar ediblər. Hissi məlumatın erkən emalı dövründə daha çox travmatik təcrübə yaşamış uşaqlarda prekentral qabıqda neyron reaksiyanın daha sürətli gecikməsi müşahidə olunub.